Wheat Farming : कमी पाण्यात गहू घ्यायचाय? पेरणीची वेळ आणि वाणाची निवड ठरवणार उत्पादन !

रब्बी हंगामात गव्हाची लागवड करण्याचा विचार अनेक शेतकरी करतात. मात्र, यंदा पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असल्याने गहू पिकाचे नियोजन करताना शेतकऱ्यांसमोर मोठे आव्हान उभे आहे. विहिरी, विंधनविहिरी आणि शेततळ्यांमध्ये कमी पाणीसाठा असल्यास गव्हाचे पीक घ्यावे की नाही, असा प्रश्न पडतो.

परंतु योग्य नियोजन, वेळेवर पेरणी, कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या वाणाची निवड आणि पाण्याचे काटेकोर व्यवस्थापन केल्यास मर्यादित सिंचनातही समाधानकारक उत्पादन मिळवणे शक्य आहे. गव्हाच्या उत्पादनावर केवळ पाणी किती दिले जाते याचाच परिणाम होत नाही, तर पेरणीची वेळ, जमिनीचा प्रकार,
बियाण्याची गुणवत्ता, खत व्यवस्थापन आणि पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये उपलब्ध होणारे पाणी या बाबीही निर्णायक ठरतात. त्यामुळे कमी पाण्यात गहू घेणाऱ्या शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वीच संपूर्ण हंगामाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.

पेरणीची योग्य वेळ ठरवते उत्पादनाची दिशा

गहू पिकामध्ये पेरणीची वेळ अत्यंत महत्त्वाची असते. महाराष्ट्रातील हवामान आणि विभागानुसार पेरणीच्या कालावधीत फरक असला, तरी सर्वसाधारणपणे वेळेवर पेरणी केल्यास पिकाला वाढीसाठी अनुकूल तापमान मिळते. बागायती गव्हासाठी नोव्हेंबर महिन्यातील पेरणी प्राधान्याने केली जाते; तर उशिरा
पेरणी केल्यास डिसेंबरपर्यंतचा कालावधी परिस्थितीनुसार विचारात घेतला जातो.

मात्र, उशिरा पेरणी केल्यास पिकाच्या वाढीचा कालावधी कमी होतो आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत तापमान वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. त्यामुळे उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते. कमी पाण्याची परिस्थिती असल्यास पेरणीपूर्वी जमिनीतील ओलावा तपासणे आणि उपलब्ध सिंचनाच्या आधारे पिकाचा
कालावधी निश्चित करणे आवश्यक आहे. पेरणीसाठी हलकी ते मध्यम जमीन असल्यास ओलावा टिकवून ठेवण्याकडे विशेष लक्ष द्यावे, तर भारी जमिनीत पाण्याचा निचरा व्यवस्थित होईल याची काळजी घ्यावी. शक्यतो वेळेवर पेरणी करून पिकाला सुरुवातीपासून चांगली वाढ मिळेल, असे नियोजन करावे.

कमी पाण्यात कोणते गव्हाचे वाण ठरतील फायदेशीर?

कमी पाण्यात गव्हाचे उत्पादन घेण्यासाठी योग्य वाणाची निवड करणे हा सर्वांत महत्त्वाचा निर्णय आहे. महाराष्ट्रात महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी आणि इतर कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशींनुसार विभाग, पेरणीचा कालावधी आणि सिंचनाची उपलब्धता लक्षात घेऊन वाण निवडणे गरजेचे आहे.

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाच्या कृषी हवामान सल्ल्यानुसार, कमी पाण्याच्या परिस्थितीत निफाड-३४ आणि एनआयएडब्ल्यू-१४१५ (नेत्रावती) या वाणांचा विचार करता येतो. तसेच कोरडवाहू लागवडीसाठी एनआयडीडब्ल्यू-१५ (पंचवटी) आणि एकेएडीडब्ल्यू-२९९७ (शरद) या वाणांची शिफारस
करण्यात आलेली आहे.

वेळेवर सिंचन उपलब्ध असलेल्या क्षेत्रासाठी एनआयएडब्ल्यू-३०१ (त्र्यंबक), एनआयएडब्ल्यू-९१७ (तपोवन) आणि एनआयडीडब्ल्यू-२९५ (गोदावरी) यांसारख्या वाणांचा विचार करता येतो. मात्र, प्रत्येक वाणाची लागवड सर्वच भागांत सारखी यशस्वी होईल असे नाही. त्यामुळे आपल्या जिल्ह्याचे हवामान,
जमिनीचा प्रकार, पेरणीची वेळ आणि पाण्याची उपलब्धता यानुसार स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी अधिकाऱ्यांकडून अंतिम शिफारस घ्यावी.

केवळ जास्त उत्पादन देणारा वाण न निवडता कमी पाण्यात चांगली वाढ करणारा आणि स्थानिक परिस्थितीला अनुकूल असलेला वाण निवडल्यास उत्पादनातील जोखीम कमी करता येते.

मर्यादित पाण्यात सिंचनाचे काटेकोर नियोजन आवश्यक

गव्हाच्या पिकाला संपूर्ण वाढीच्या काळात पुरेसा ओलावा आवश्यक असतो. मात्र, पाणी कमी असल्यास प्रत्येक अवस्थेत सारखे सिंचन करण्याऐवजी पिकाच्या महत्त्वाच्या वाढीच्या अवस्थांना प्राधान्य द्यावे. त्यामध्ये पेरणीनंतर साधारण १८ ते २१ दिवसांनी येणारी मुकुटमुळे फुटण्याची अवस्था
(क्राउन रूट इनिशिएशन) सर्वांत महत्त्वाची मानली जाते. या काळात पाण्याचा ताण पडल्यास मुळांची वाढ, फुटव्यांची संख्या आणि पुढील कणसांची निर्मिती यावर प्रतिकूल परिणाम होतो.

एकच पाणी उपलब्ध असल्यास ते या अवस्थेत देण्यास प्राधान्य द्यावे. दोन पाण्यांची सोय असल्यास पहिले पाणी मुकुटमुळे फुटण्याच्या अवस्थेत आणि दुसरे पाणी फुलोरा येण्याच्या अवस्थेत द्यावे. तीन पाण्यांची उपलब्धता असल्यास मुकुटमुळे फुटणे, खोडाची वाढ व फुलोरा या महत्त्वाच्या अवस्थांचा विचार करावा.

दाणे भरण्याच्या काळात जमिनीत पुरेसा ओलावा राहणेही आवश्यक आहे. ठिबक किंवा तुषार सिंचनाची सोय असल्यास उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो. विशेषतः तुषार सिंचनामुळे पाणी योग्य प्रमाणात आणि नियंत्रित पद्धतीने देता येते. मात्र, जमिनीचा प्रकार,
तापमान आणि उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण पाहून सिंचनाचे वेळापत्रक निश्चित करावे.

पेरणीपासून खत व्यवस्थापनापर्यंत घ्या विशेष काळजी

गव्हाची पेरणी करण्यापूर्वी शेताची योग्य मशागत करून जमीन भुसभुशीत करावी. शेवटच्या मशागतीच्या वेळी चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत मिसळल्यास जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होते. पेरणी शक्यतो पाभरी किंवा सीड ड्रिलच्या साहाय्याने ओळीमध्ये करावी.

त्यामुळे बियाण्यांची उगवण एकसमान होते, रोपांची योग्य संख्या राखता येते आणि आंतरमशागत करणे सोपे जाते. महाराष्ट्रातील परिस्थितीनुसार बागायती गव्हासाठी साधारणपणे हेक्टरी १०० ते १२५ किलो बियाणे वापरण्याची शिफारस केली जाते; मात्र वाण, बियाण्याचा आकार आणि पेरणीच्या पद्धतीनुसार
बियाण्याचे प्रमाण निश्चित करावे.

पेरणीपूर्वी बियाण्याची उगवण क्षमता तपासून कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करावी. खत व्यवस्थापन करताना जमिनीची माती परीक्षणाद्वारे सुपीकता तपासून नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा संतुलित वापर करावा. नत्र खताचा संपूर्ण डोस एकाच वेळी न देता शिफारशीनुसार विभागून द्यावा.

तणांचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या काळातच नियंत्रित करावा, कारण तणांमुळे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशासाठी पिकाशी स्पर्धा होते. विशेष म्हणजे पिकामध्ये अनावश्यक पाण्याचा वापर टाळून जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी योग्य आंतरमशागत करावी.

एकंदरीत, यंदाच्या रब्बी हंगामात कमी पाण्यात गव्हाचे उत्पादन घेऊ इच्छिणाऱ्या शेतकऱ्यांनी केवळ पेरणी करण्यावर भर न देता पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार पीक नियोजन करणे आवश्यक आहे. विहिरीत किंवा शेततळ्यात किती पाणी शिल्लक आहे, ते किती क्षेत्राला पुरेल आणि पिकाच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये
सिंचन देता येईल का, याचा आधीच अंदाज घ्यावा.

पाणी अत्यंत मर्यादित असल्यास संपूर्ण क्षेत्रावर गव्हाची लागवड करण्याऐवजी कमी क्षेत्रात नियोजनबद्ध पद्धतीने गहू घेणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते. पेरणीपूर्वी योग्य वाणाची निवड, वेळेवर पेरणी, प्रमाणित बियाणे, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये पाणी देणे या पाच बाबी उत्पादन
वाढविण्यासाठी निर्णायक ठरतात.

तसेच पिकावर रोग किंवा किडींचा प्रादुर्भाव दिसल्यास वेळीच नियंत्रण करावे. हवामानातील बदल, वाढते तापमान आणि जमिनीतील ओलाव्याची कमतरता लक्षात घेऊन कृषी विभागाच्या सल्ल्यानुसार व्यवस्थापन करावे. शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात वापरल्यास
कमी सिंचनातही गव्हाचे चांगले उत्पादन मिळवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे यंदा गव्हाची पेरणी करण्यापूर्वी वाणाची निवड आणि पाण्याचे नियोजन या दोन गोष्टींना सर्वाधिक प्राधान्य द्या.