फायद्याच्या दोडक्याची करा यंदाच्या उन्हाळ्यात लागवड; वाचा सविस्तर…

Dodka cultivation : दोडका हे भाजीपाला शेतीतील एक महत्त्वाचे पीक आहे. बाजारात याला चांगली मागणी असून कमी कालावधीत आर्थिक फायदा मिळतो. खनिजे व पोषणतत्त्वांनी समृद्ध असल्यामुळे आरोग्यदायी खाद्यपदार्थ म्हणून ओळखले जाते.

🌍 जमीन व हवामान

जमीन: मोकळी, उत्तम निचरा होणारी, हलकी ते मध्यम जमीन .

खत: सेंद्रिय खतांचा नियमित पुरवठा .

हवामान: उष्ण व दमट हवामान आवश्यक.

तापमान: २५–३०°C वाढीसाठी .

प्रदेश: महाराष्ट्र, कर्नाटका, गुजरातमध्ये लागवड यशस्वी.

🚜 पूर्वमशागत

प्रथम नांगरणी करून जमीन भुईसमान करणे.

कुळवणी करून काडीकचरा वेचणे.

आठवी उभी नांगरणी करून ढेकळे फोडणे व वखरणी करणे.

हेक्टरी ३०–४० गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत वापरणे आवश्यक.

🌱 दोडका पिकाची सविस्तर माहिती

1. आर्थिक महत्त्व

दोडका हे जलद वाढणारे पीक असून शेतकऱ्यांना कमी कालावधीत उत्पन्न मिळवून देते.

बाजारात याला सतत मागणी असल्यामुळे शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्नाचा स्रोत ठरते.

ग्रामीण व शहरी बाजारपेठेत याची विक्री सहज होते.

2. पोषणतत्त्वे

दोडक्यात भरपूर प्रमाणात कॅल्शियम, लोह, फॉस्फरस, व्हिटॅमिन C असतात.

पचनास हलके, शरीराला थंडावा देणारे व आरोग्यदायी भाजी म्हणून याचा वापर होतो.

वजन कमी करण्यासाठी उपयुक्त असल्यामुळे शहरी ग्राहकांमध्येही लोकप्रिय.

3. जमीन व हवामान

हलकी ते मध्यम जमीन, पाण्याचा निचरा चांगला होणारी जमीन.

सेंद्रिय खतांचा पुरवठा नियमित असणे आवश्यक.

उष्ण व दमट हवामान, २५–३०°C तापमान वाढीसाठी योग्य.

महाराष्ट्र, कर्नाटका, गुजरात या राज्यांत मोठ्या प्रमाणावर लागवड.

4. पूर्वमशागत

नांगरणी करून जमीन भुईसमान करणे.

कुळवणी करून काडीकचरा वेचणे.

आठवी उभी नांगरणी करून ढेकळे फोडणे.

हेक्टरी ३०–४० गाड्या कुजलेले शेणखत वापरणे.

5. लागवड पद्धती

बियाणे थेट पेरणी करून किंवा रोपे तयार करून लावली जातात.

ओळीतील अंतर साधारण १.५ ते २ मीटर ठेवावे.

झाडांना आधार देण्यासाठी मांडव पद्धतीचा वापर करावा.

6. सिंचन

सुरुवातीला आठवड्याला एकदा पाणी द्यावे.

नंतर १०–१२ दिवसांच्या अंतराने सिंचन करावे.

पाण्याचा अतिरेक टाळावा, अन्यथा मुळे कुजतात.

7. कीड व रोग व्यवस्थापन

फळमाशी ही प्रमुख कीड असून फळांवर डाग पडतात.

पावडरी मिल्ड्यू हा रोग पानांवर पांढरे थर आणतो.

सेंद्रिय उपाय म्हणून नीम अर्क, जैविक कीटकनाशकांचा वापर करावा.

8. उत्पादन

योग्य व्यवस्थापन केल्यास हेक्टरी १५–२० टन उत्पादन मिळते.

बाजारात ताज्या फळांना चांगली किंमत मिळते.

9. बाजारपेठ व विक्री धोरण

स्थानिक बाजारपेठेत थेट विक्री करून नफा वाढवता येतो.

शेतकरी गट किंवा सहकारी संस्थांमार्फत मोठ्या प्रमाणावर विक्री करता येते.

शहरी भागात “फ्रेश व्हेजिटेबल” म्हणून पॅकिंग करून विक्री केल्यास अधिक किंमत मिळते.

खरीप हंगाम: मे ते जून

उन्हाळी हंगाम: जानेवारी ते फेब्रुवारी 👉 या दोन हंगामात हवामान उष्ण व दमट असल्यामुळे दोडका पिकाची वाढ चांगली होते.

अंतर:

ओळीतील अंतर: १.५ ते २ मीटर

झाडांमधील अंतर: १ ते १.५ मीटर

पद्धत:

पाट काढून लहान आळ्यामध्ये बी टाकावे.

प्रत्येक आळ्यात ३ बिया टाकाव्यात.

उगवण झाल्यानंतर २ निरोगी रोपे ठेवून बाकी काढून टाकावीत. 
🌾 बियाण्यांची आवश्यकता

हेक्टरी ४ ते ५ किलो बियाणे पुरेसे असते.

बियाणे निवडताना रोगमुक्त, चांगल्या दर्जाचे व प्रमाणित बियाणे वापरणे आवश्यक.

🔑 प्रमुख सुधारित जाती

पुसा नसदार (Pusa Nasdar)

दिल्लीतील IARI संस्थेने विकसित केलेली जात.

फळे लांबट, हिरवट व गुळगुळीत असतात.

उत्पादन जास्त व बाजारात मागणी चांगली.

सी ओ-१ (CO-1)

तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेली जात.

फळे मध्यम आकाराची व आकर्षक.

रोगप्रतिकारक क्षमता चांगली.

फुले सुचिता (Phule Suchita)

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथे विकसित.

फळे लांबट, गुळगुळीत व हिरवट रंगाची.

उत्पादनक्षमता जास्त, स्थानिक बाजारपेठेत लोकप्रिय.

कोकण हरिता (Kokan Harita)

कोकण कृषी विद्यापीठ, दापोली येथे विकसित.

फळे गडद हिरवी, आकर्षक व टिकाऊ.

दमट हवामानात चांगली वाढ, रोगप्रतिकारक क्षमता उत्तम.

🌾 सुधारित जातींचे फायदे

जास्त उत्पादनक्षमता.

फळांची गुणवत्ता व टिकाऊपणा वाढतो.

रोग व कीड प्रतिकारशक्ती चांगली.

बाजारपेठेत चांगली मागणी व किंमत मिळते.

🧑‍🌾 लागवडीच्या वेळी खतांचा वापर

सेंद्रिय खत:

शेतात १५ टन कुजलेले शेणखत द्यावे.

यामुळे जमिनीची सुपीकता वाढते,  माती हलकी राहते आणि पाण्याचा निचरा सुधारतो.

रासायनिक खतांचे प्रमाण (प्रति हेक्टर):

२५ किलो नत्र (N)

२५ किलो स्फुरद (P₂O₅)

२५ किलो पालाश (K₂O) 👉 ही तिन्ही खतं एकत्रितपणे दिल्यास पिकाला सुरुवातीपासून संतुलित पोषण मिळते.

⏳ पुढील टप्प्यात खतांचा वापर

लागवडीनंतर साधारण २ महिन्यांनी २५ किलो नत्र पुन्हा द्यावे.

यामुळे झाडांची वाढ वेगाने होते आणि फळधारणा सुधारते.

🌾 आळ्यांमध्ये खतांचा वापर

प्रत्येक आळ्यात १.५ ते २ किलो शेणखत टाकावे.

यामुळे मुळांना थेट पोषण मिळते आणि झाडे निरोगी राहतात.

💧 पाणी व्यवस्थापन

दोडका पिकाला नियमित पाणी देणे अत्यावश्यक आहे.

उन्हाळ्यात: दर ६–८ दिवसांनी पाणी द्यावे.

खरीप हंगामात: पिकाच्या गरजेनुसार व जमिनीच्या स्थितीनुसार सिंचन करावे.

ठिबक सिंचन पद्धती वापरल्यास पाण्याचा अपव्यय कमी होतो आणि मुळांना थेट पोषण मिळते.

पाण्याचा अतिरेक टाळावा, अन्यथा मुळे कुजण्याचा धोका असतो.

🌿 वेलांना आधार

दोडक्याच्या वेलांना आधार देणे उत्पादन व गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे आहे.

मांडव पद्धती:

बांबूच्या शिऱ्या किंवा नायलॉन दोरी वापरून वेलांना आधार द्यावा.

मांडवाची उंची साधारण २ मीटर ठेवावी.

वेलांना आधार दिल्याने फळे जमिनीला स्पर्श करत नाहीत, त्यामुळे कुजणे व रोग कमी होतात.

फळे सरळ, आकर्षक व बाजारपेठेत मागणीस योग्य राहतात.

🚜 आंतरमशागत

लागवडीनंतर २ आठवड्यांनी विरळणी करावी.

प्रत्येक आळ्यात २ निरोगी रोपे ठेवून बाकी काढून टाकावीत.

नियमित निंदा व स्वच्छता करणे आवश्यक.

पिकाला निरोगी ठेवण्यासाठी २–३ वेळा निंदन करावे.

आंतरमशागत केल्याने तण नियंत्रण होते, पोषणतत्त्वांचा अपव्यय कमी होतो आणि झाडांची वाढ चांगली होते.

Source :- Krishi24.com